Przeszukanie w postępowaniu karnym
Jedną z fundamentalnych zasad w polskim porządku prawnym, które wyrażone zostały w Konstytucji z 1997 r. jest zasada nietykalności cielesnej oraz zasada nienaruszalności mieszkania. Z punktu widzenia systematyki przepisów konstytucyjnych zakwalifikować można je do kategorii swobód obywatelskich.Zarówno zasada nietykalności cielesnej sformułowana w art. 41 Konstytucji, jak i zasada nienaruszalności mieszkania, którą statuuje art. 50 Konstytucji nie mają jednakże charakteru bezwzględnego. W określonych sytuacjach może zaistnieć uzasadniona potrzeba odejścia od obowiązywania tych zasad. Przy czym pozbawienie bądź ograniczenie prawa w zakresie nietykalności cielesnej, jak również w zakresie przeszukania mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony. A zatem dla dopuszczalności naruszenia nietykalności cielesnej bądź dokonania przeszukania konieczne jest określenie ich zasad i warunków w akcie prawnym mającym rangę ustawy.
Podstawy prawne przeszukania
W obecnym stanie prawnym do ustaw, które przewidują taką możliwość zaliczyć należy między innymi:
1. Ustawę z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (art. 11a ust. 1 pkt 2)
2. Ustawę z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (art. 58)
3. Ustawę z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (art. 35)
4. Ustawę z dnia 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (art. 44)
5. Ustawę z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (art. 219 i nast.)
Niewątpliwie spośród wyżej wymienionych ustaw największe znaczenie w praktyce odgrywają przepisy Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.). Art. 219 k.p.k. jako wyjątek od prawa do nietykalności cielesnej i prawa do nienaruszalności mieszkania wprowadza instytucję przeszukania. Jej istota wyraża się w tym, że w celu wykrycia lub zatrzymania albo przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej, a także w celu znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym, można dokonać przeszukania pomieszczeń i innych miejsc, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba podejrzana lub wymienione rzeczy tam się znajdują.
Przeszukanie a zatrzymanie rzeczy
Jednocześnie oddzielić należy przeszukanie od zatrzymania rzeczy, które formułuje art. 217 k.p.k. Od zatrzymania przeszukanie rzeczy różni się przede wszystkim wyższym stopniem ingerencji w wymienione dobra, gdyż łączy się z penetracją pomieszczeń, odzieży, a nieraz także i ciała .
Z przepisu art. 219 k.p.k. wynika, że przeszukanie stanowi wykrywczą czynność dowodową będącą jednocześnie środkiem przymusu pozwalającym na wkroczenie w określoną sferę praw i wolności jednostki. Z uwagi na jej wykrywczy charakter uregulowano ją jednak w przepisach o dowodach, a nie w ramach środków przymusu procesowego .
Cele przeszukania
Podkreślić należy, że ściśle określone zostały cele, w jakich może nastąpić przeszukanie. Analiza przepisu art. 219 k.p.k. pozwala zaliczyć do nich:
1. wykrycie, zatrzymanie lub przymusowe doprowadzenie osoby podejrzanej,
2. znalezienie rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie,
3. znalezienie rzeczy podlegających zajęciu w postępowaniu karnym
Zaznaczyć trzeba, że celem przeszukania może być uzyskanie nie tylko dowodów obciążających, ale też świadczących o niewinności oskarżonego .
Przedmiot przeszukania
Zakres przedmiotowy przeszukania może obejmować:
1. pomieszczenia, przy czym nie można tego pojęcia sprowadzić jedynie do mieszkania, ale także rozszerza się je do innych lokali,
2. inne miejsca, jak np. środki transportu, miejsca otwarte,
3. osobę, jej odzież i należące do niej przedmioty
Problemy interpretacyjne może rodzić odniesienie zawartego w art. 219§1 k.p.k. zwrotu "pomieszczeń i innych miejsc" do systemu komputerowego. Na tle tego zagadnienia powstać może pytanie, czy w postanowieniu o przeszukaniu należy wskazać określone pomieszczenie, gdzie znajduje się system, sam system, czy też oba te obszary. Odpowiedź na to pytanie będzie zależała od okoliczności sprawy i wiedzy organów ścigania. Jak podnosi A. Lach trudno byłoby w takiej sytuacji określać np. fizyczną lokalizację laptopa, który może znajdować się w dowolnym miejscu, a mogłoby być to uzasadnione w przypadku urządzeń stacjonarnych .
Przesłanki przeszukania
Przesłankę przeszukania stanowi istnienie uzasadnionych podstaw do przypuszczenia, że osoba podejrzana lub określone rzeczy znajdują się w miejscu dokonywania tej czynności. Nadużyciem procesowym jest dokonanie przeszukania w sprawie, w której z istoty dokonanego przestępstwa wynika brak potrzeby przeprowadzenia tej czynności jako środka do poszukiwania dowodów .
Organ procesowy musi posiadać informację, że w określonym miejscu lub u danej osoby może znajdować się poszukiwana osoba lub rzecz. Musi ona być uzyskana w toku procesu i udokumentowana zgodnie z regułami procesowymi. Z zebranych dowodów musi wynikać, że poszukiwany obiekt może znajdować się w określonym miejscu. Nie może to być wiadomość zdobyta w ramach czynności operacyjno-rozpoznawczych. W nauce prawa zauważa się, że wymóg procesowego udokumentowania takiej informacji może być niemożliwy w wypadkach nie cierpiących zwłoki (art. 308 k.p.k.), gdyż trudno wymagać istnienia wprowadzonych do postępowania źródeł dowodowych w sytuacji, gdy przeszukanie jest pierwszą czynnością rozpoczynającą postępowanie. Jednakże informacje, na podstawie których podjęto niesformalizowaną decyzję o przeszukaniu, nie mogą być niemożliwe do weryfikacji; powinny pochodzić ze źródeł, mogących stanowić później źródła dowodowe w postępowaniu .
Z kolei E. Wirzman prezentuje pogląd, że powzięcie decyzji o przeszukaniu warunkowane powinno być informacjami lub okolicznościami dowodowymi, wskazującymi na prawdopodobieństwo, że w określonym miejscu lub u danej osoby może się znajdować osoba podejrzana lub rzecz .
Niezwykle istotny jest podmiotowy aspekt przeszukania, bowiem ustawodawca ograniczył krąg podmiotów uprawnionych do dokonania przeszukania. I tak przeszukanie jest czynnością procesową, która może być co do zasady dokonana w toku postępowania karnego na podstawie postanowienia, wydanego przez prokuratora lub sąd – przez Policję, a w wypadkach wskazanych w ustawie – także przez inny organ. Zwrócić należy w tym zakresie uwagę na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1989 r. (V KZP 8/89, OSP 1990/9 poz. 333)zapadłe wprawdzie na gruncie nieobowiązującego już stanu prawnego, ale które pomimo tego może znaleźć zastosowanie i w obecnych realiach. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, że przeszukanie jako prawny środek przymusu przewidziany w art. 190, 197 k.p.k. i art. 40-42 k.p.w. jest uprawnieniem tylko tych organów ochrony porządku prawnego, które w tych przepisach są wymienione. Kompetencje te nie pr
zysługują zatem strażnikom łowieckim.
strona główna poprzednia strona
