Bezpodstawne wzbogacenie
Bezpodstawne wzbogacenie stanowi samoistne źródło zobowiązań. Obok umów i czynów niedozwolonych bezpodstawne wzbogacenie należy z pewnością do najczęstszych zdarzeń, które rodzą obowiązek świadczenia dłużnika na rzecz wierzyciela.Istotę instytucji bezpodstawnego wzbogacenia wyraża art. 405 k.c., w myśl którego kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.
Z normy zawartej w art. 405 k.c. wynika, że dla powstania roszczenia o wydanie bezpodstawnego wzbogacenia konieczne jest spełnienie następujących przesłanek:
1) określona osoba uzyskała korzyść, czyli wzbogaciła się;
2) korzyść ta została osiągnięta kosztem innej osoby, czyli nastąpiło zubożenie innej osoby;
3) pomiędzy wzbogaceniem jednej a zubożeniem drugiej osoby zachodził związek;
4) uzyskanie korzyści nastąpiło bez podstawy prawnej.
Szczególnie istotnym warunkiem powstania roszczenia o zwrot jest, aby wzbogacenie nastąpiło „bez podstawy prawnej”. Podstawą prawną jest przyczyna, która usprawiedliwia wzbogacenie, czyli czyni je zgodne z porządkiem prawny. Wykluczone jest zastosowanie innych kryteriów, znajdujących się poza sferą prawa np. moralnych.
Podkreślić należy, że bezpodstawne wzbogacenie może nastąpić nie tylko w wyniku działania wzbogaconego np. poprzez wybudowanie na swoim gruncie budynku z cudzych materiałów, ale także poprzez:
1) działanie osoby trzeciej np. gdy osoba trzecia wybuduje na nie należącym do niej gruncie budynek z cudzych materiałów;
2) przez działanie tego, czyim kosztem wzbogaca się ktoś drugi np. gdy ktoś stawia budynek ze swoich materiałów na cudzym gruncie;
3) zdarzenia, które nie mają charakteru działań ludzkich
Przedmiotem roszczenia o zwrot z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest co do zasady zwrot korzyści w naturze, a gdyby to było niemożliwe – zwrot wartości korzyści. To drugie roszczenie (o zwrot wartości korzyści) będzie mieć miejsce w szczególności, gdy wzbogacony utracił przedmiot wzbogacenia. Na uwagę zasługuje w tym zakresie orzeczenie SN z dnia 31 stycznia 1959 r. (zachowujące swoją aktualność pomimo jego zapadnięcia na tle poprzedniego stanu prawnego), w myśl którego nie jest dopuszczalne żądanie zwrotu korzyści w postaci wydania rzeczy tego samego gatunku co utracona.
Niezależnie od przedmiotu wzbogacenia, wzbogacony powinien wydać pożytki naturalne i cywilne, które jeszcze w czasie żądania zwrotu posiada, oraz wszystko, to co na podstawie uzyskanego prawa nabył np. świadczenie uzyskane w następstwie bezpodstawnie nabytej wierzytelności. Nadto zobowiązany jest on do zwrotu korzyści zastępczych, a zatem wszystkiego, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia przedmiotu wzbogacenia uzyskał jako równowartość lub odszkodowanie.
W instytucji bezpodstawnego wzbogacenia nie można jednak zapominać, że pewne uprawnienia przysługują także i wzbogaconemu. Dotyczy to przede wszystkim prawa żądania zwrotów nakładów koniecznych np. koszty zabezpieczenia budynku przed zawaleniem, bowiem zmniejszają one wartość tego wzbogacenia. Przy czym zobowiązany do wydania wzbogacenia może żądać zwrotu nakładów koniecznych o tyle, o ile nie znalazły one pokrycia w użytku, który z nich osiągnął.
Zwrotu innych nakładów może żądać wzbogacony o tyle, o ile zwiększają wartość korzyści w chwili jej wydania
Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu
Istotne jest, że w sytuacji, gdy wzbogacony rozporządził uzyskaną korzyścią na rzecz osoby trzeciej w sposób bezpłatny (w praktyce w drodze umowy darowizny), obowiązek wydania korzyści przechodzi na tę osobę trzecią. A zatem w wyniku takiego działania pierwotnie wzbogacony staje się wolny od obowiązku zwrotu korzyści (bądź jej równowartości), a obowiązek ten przechodzi na nabywcę w takim zakresie w jakim istniał pierwotnie.
Szczególnym przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia jest nienależne świadczenie, w ramach którego w wyniku działania zubożonego następuje spełnienie świadczenia prowadzące do bezpodstawnego uzyskania korzyści przez inny podmiot. Co do zasady do nienależnego świadczenia stosuje się zasady określone w bezpodstawnym wzbogaceniu.
strona główna poprzednia strona
