Pozycja ustrojowa i kompetencje Trybunału Konstytucyjnego
Do polskiego porządku prawnego Trybunał Konstytucyjny wprowadzony został ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Na podstawie tej noweli konstytucyjnej treść Ustawy zasadniczej uzupełniona została o art. 33a, a rozdziałowi IV nadano tytuł „Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu, Najwyższa Izba Kontroli”. Samo wprowadzenie w przepisach instytucji TK nie oznaczało jego faktycznego powołania do życia. TK swoją działalność zaingerował bowiem dopiero wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym.W obecnym stanie prawnym podstawą funkcjonowania Trybunału
Konstytucyjnego jest Konstytucja z 1997 r. oraz uszczegóławiająca postanowienia
konstytucyjne - ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym . W
przepisach konstytucyjnych, TK umiejscowiono w Rozdziale VIII pod nazwą „Sądy i
Trybunały” w przedziale od art. 188-197. Jednocześnie zwrócić należy uwagę na
szereg innych przepisów konstytucyjnych nawiązujących do Trybunału
Konstytucyjnego. Dotyczy to w szczególności art. 79 poruszającego kwestię
skargi konstytucyjnej, art. 122 określającego wstępną kontrolę zgodności ustaw
z Konstytucją na wniosek Prezydenta oraz art. 131 nawiązującego do tematu
stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu Prezydenta.
TK należy zatem do konstytucyjnego systemu organów państwowych. Pełni on niezwykle
ważną rolę w kształtowaniu systemu prawnego pozostającego w zgodzie z
przepisami ustawy zasadniczej. Za dominujący uznać należy pogląd przypisujący
TK charakter organu władzy sądowniczej, choć podkreślić należy, iż nie jest on
sądem w rozumieniu art. 175 Konstytucji RP. Z powyższego płynie wniosek, że
działalność TK nie może być określana jako sprawowanie wymiaru sprawiedliwości,
bowiem jest to funkcja zastrzeżona tylko dla sądów .
Podkreślić trzeba, że TK jest organem władzy sądowniczej niezależnym od organów
władzy ustawodawczej i wykonawczej.
Za uznaniem Trybunału Konstytucyjnego jako organu władzy sądowniczej przemawia
w szczególności przyjęta koncepcja gwarancji jego niezależności i
niezawisłości, jak również rozpatrywanie skarg konstytucyjnych oraz wydawanie
orzeczeń na podstawie kryterium zgodności z prawem i w oparciu o sądowe
procedury .
Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale
Konstytucyjnym, Trybunał Konstytucyjny mający swoją siedzibę w Warszawie jest
organem władzy sądowniczej, powołanym do badania zgodności z Konstytucją aktów
normatywnych i umów międzynarodowych oraz wykonywania innych zadań określonych
w Konstytucji.
Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez
Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ponowny wybór
do składu Trybunału jest niedopuszczalny. Prezesa i Wiceprezesa Trybunału
Konstytucyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród kandydatów
przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego
(art. 194 Konstytucji).
Wymóg wyróżniania się przez sędziów wiedzą prawniczą jest sformułowaniem
nieostrym, który traktowany jest raczej jako kryterium fachowości i doboru
jakościowego składu TK . Znajduje on rozwinięcie w przepisach ustawy o
Trybunale Konstytucyjnym. I tak na gruncie tych przepisów, sędzią Trybunału
Konstytucyjnego może być wybrana osoba posiadająca kwalifikacje wymagane do
zajmowania stanowiska sędziego Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Kandydatów na stanowisko sędziego TK przedstawia co najmniej 50 posłów lub
Prezydium Sejmu, a uchwala Sejm bezwzględną większością głosów. Przeszkodą w
pełnieniu funkcji sędziego Trybunału jest piastowanie mandatu poselskiego lub
senatorskiego, z chwilą wyboru w skład TK sędzia jest zobowiązany zrzec się
mandatu.
Sędzia Trybunału Konstytucyjnego nie może być, bez uprzedniej zgody TK,
pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności.
Niedopuszczalne jest także zatrzymanie lub aresztowanie sędziego TK, z
wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie
jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu
niezwłocznie powiadamia się Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, który może
nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. Przedstawione rozwiązanie w
zakresie odpowiedzialności karnej sędziów TK składa na się na pojęcie
immunitetu, który w swej konstrukcji podobny jest do immunitetu sędziowskiego i
parlamentarnego.
Podstawowym elementem wyznaczającym charakter ustrojowy TK jest niezawisłość
sędziowska. Stanowi o tym art. 6 ustawy o TK, w myśl którego sędziowie
Trybunału w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko
Konstytucji. Oznacza to, ze w procesie badania konstytucyjności prawa sędziowie
zobowiązani są kierować się normami Konstytucji, a w swoich ocenach powinni
brać pod uwagę jedynie kryteria obiektywne oraz swoje wewnętrzne przekonanie,
niezależnie od jakiejkolwiek ingerencji z zewnątrz. O niezawisłości sędziowskiej
przesądzają m. in.
• bezpartyjność sędziów TK oraz zakaz przynależności do związku zawodowego,
• wymieniony wyżej wymóg legitymowania się wiedzą prawniczą,
• wskazany wyżej immunitet sędziowski
Konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego rozciągają się na orzekanie
w następujących sprawach:
1. zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,
2. zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których
ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,
3. zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z
Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,
4. zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,
5. skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji
Funkcja kontrolna sprawowana przez TK prowadzona jest tak pod względem
materialnym (badanie, czy dany akt prawny nie narusza Konstytucji, ustawy lub
ratyfikowanej umowy), jak i formalnym (czy dany akt prawny wydał organ
kompetentny, czy nie przekroczono przy jego wydawaniu granic delegacji i czy
zastosowano właściwy tryb postępowania przy wydawaniu).
Kontrola konstytucyjności i legalności prawa może mieć charakter abstrakcyjny
bądź konkretny. Kontrola ta ma charakter abstrakcyjny wówczas, gdy konstytucyjnie
określone podmioty występują z wnioskiem o stwierdzenie zgodności z Konstytucją
aktów prawnych. Tej formy kontroli dotyczą wnioski zgłaszane przez podmioty
wyliczone w art. 191 Konstytucji.
Kontrola konkretna zaś występuje w przypadku skargi konstytucyjnej, przy czym
jest także realizowana w formie udzielania odpowiedzi na pytania prawne, co
reguluje art. 193 Konstytucji. W świetle tego artykułu każdy sąd ma prawo
przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, co do zgodności aktu
normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą, jeśli
od odpowiedzi na konkretne pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy
toczącej się przed sądem. Pytanie prawne może zgłaszać tylko sąd inicjując tym
samym kontrolę konstytucyjności prawa .
Na szczególną uwagę wśród kompetencji Trybunału Konstytucyjnego zasługuje
rozpoznawanie skarg konstytucyjnych. Skarga konstytucyjna stanowi środek
prawny, który może być wykorzystywany dopiero po wyczerpaniu drogi prawnej, o
ile droga ta jest przewidziana, w ciągu 3 miesięcy od doręczenia skarżącemu
prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego
rozstrzygnięcia . Zgodnie z art. 79 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne
wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w
ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z
Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub
organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub
prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
Skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego też może być dwojaki. Z jednej
strony przeciwdziała następstwom naruszania praw jednostki, z drugiej zaś
oddziałuje prewencyjnie na działalność prawodawczą organów państwowych w
kierunku poszanowania wolności i praw jednostki.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego może ustalić zgodność kwestionowanego aktu
prawnego z Konstytucją (rozstrzygnięcie afirmatywne) lub stwierdzić sprzeczność
z nią (rozstrzygnięcie kasatoryjne). Pierwszy przypadek nie powoduje żadnych
zmian w stanie prawnym; norma kwestionowana zachowuje moc obowiązującą. W
drugim przypadku norma ta przestaje obowiązywać. Wszystkie organy państwowe
obowiązane są stosować się do orzeczeń Trybunału. Wiążący charakter ma jednak
tylko sentencja wyroku, a nie jego uzasadnienie.
Kasatoryjny wyrok TK stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia
decyzji lub innego rozstrzygnięcia w trybie określonym w przepisach właściwych
dla danego postępowania .
W zakresie orzekania o zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii
politycznych, TK realizuje swoje uprawnienia w odniesieniu do partii
politycznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach
politycznych . Podstawowe wymogi stawiane partiom politycznym, których
niespełnienie stanowi podstawę orzeczenia o niezgodności z Konstytucją,
uregulowane są natomiast w art. 11 Konstytucji. Należą do nich m. in.
dobrowolność i równość członkostwa w partiach obywateli polskich oraz wpływanie
demokratycznymi metodami na kształtowanie polityki państwa i jawność
finansowania partii politycznych.
Nadto zadaniem Trybunału Konstytucyjnego wymienionym w art. 189 Konstytucji
jest rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi
organami państwa. Rozstrzygnięcie przez Trybunał Konstytucyjny sporu
kompetencyjnego oznacza wskazanie organu właściwego w danej sprawie i
wyłączenie pozostałych uczestników sporu od działania.
Trybunał Konstytucyjny realizuje kontrolę konstytucyjności prawa także poprzez
funkcję sygnalizacyjną. Ma ona charakter uzupełniającej kontroli
konstytucyjności prawa. Trybunał przedstawia właściwym organom stanowiącym
prawo uwagi o stwierdzonych uchybieniach i lukach w prawie, których usunięcie
jest niezbędne do zapewnienia spójności systemu prawnego. Wymieniona funkcja
nie jest bezpośrednio wskazana w Konstytucji, ale wyprowadzić można ją z art. 4
ust. 2 ustawy o TK
Podstawa prawna:
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr
78, poz. 483)
• Ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102,
poz. 643 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Tekst jednolity:
Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 857 z późn. zm.)
strona główna poprzednia strona
